FINANCE, MONEY AND CREDIT (Moliya, pul va kredit) ilmiy-ommabop jurnali iqtisodiy sohada ilmiy izlanish olib boruvchi tadqiqotchilar, olimlar, professor-o‘qituvchilar hamda soha mutaxassislari uchun mo‘jallangan bo‘lib, iqtisodiyot tarmoqlariga oid tendensiyalar, mavjud muammolar va ularni bartaraf etishga bag‘ishlangan hamda soha taraqqiyotiga xizmat qiluvchi ilmiy tahlil va takliflardan iborat maqolalar e’lon qilinadi. Jurnal ijtimoiy-iqtisodiy, ilmiy-ommabop nashr hisoblanib, A4 formatda yiliga 6 (olti) marta o‘zbеk (kirill yoki lotin alifbosida), rus va ingliz tillarida mamlakatimiz va xorijiy tadqiqotchilarga ilmiy izlanishlarni olib borish uchun mo‘ljallangan davriy elektron nashr sifatida e’lon etiladi.
ПРИМЕНЕНИЕ ТЕХНОЛОГИЙ БЛОКЧЕЙН И IOT ДЛЯ ОТСЛЕЖИВАНИЯ ВТОРИЧНЫХ МАТЕРИАЛЬНЫХ ПОТОКОВ НА ЦИФРОВОЙ ПЛАТФОРМЕ
В статье рассматривается проблема снижения показателей циркулярности мировой экономики на фоне растущего объёма неиспользуемых вторичных материальных потоков. На основе анализа научной литературы и международной статистики систематизирована функциональная роль блокчейн- и IoT-технологий в отслеживании материалов, выявлены технологические, организационные и институциональные барьеры их внедрения. Предложена концептуальная архитектура цифровой платформы, интегрирующей IoT-сбор данных и блокчейн-реестр, направленная на повышение экономической эффективности и оптимизацию бизнес-процессов в рамках циркулярной экономики.
циркулярная экономика, блокчейн, интернет вещей (IoT), отслеживание материальных потоков, цифровая платформа, вторичные ресурсы, цифровизация, экономическая эффективность.
RAQAMLI BANK XIZMATLARI ORQALI DEPOZITLAR HAJMINI OSHIRISH YO‘LLARI
Mazkur maqolada raqamli bank xizmatlarining tijorat banklari depozit bazasini kengaytirishdagi o‘rni va imkoniyatlari tadqiq etilgan. O‘zbekiston Respublikasi bank tizimining 2017–2026-yillardagi rasmiy statistik ma’lumotlari asosida masofaviy bank xizmatlari foydalanuvchilari sonining o‘sishi bilan depozitlar hajmi dinamikasi o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilingan. Masofaviy identifikatsiya, mobil ilovalar va raqamli banklarning omonat bozoriga ta’siri baholangan, ushbu jarayonni sekinlashtirayotgan omillar aniqlangan hamda raqamli kanallar orqali depozitlarni jalb qilishni kuchaytirishga qaratilgan takliflar asoslab berilgan.
raqamli bank xizmatlari, masofaviy bank xizmatlari, depozit, omonat, depozit bazasi, mobil ilova, masofaviy identifikatsiya, raqamli bank, moliyaviy savodxonlik, kiberxavfsizlik, depozit siyosati.
Abdug‘aniyev Shoxruxbek Shavkatbek o‘g‘li
IQLIM VA ENERGIYA OMILI: INNOVATSION ISSIQXONALAR OZIQ-OVQAT XAVFSIZLIGINING STRATEGIK YECHIMI SIFATIDA
Maqolada issiqxona xo‘jaliklarini rivojlantirish, ularni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari hamda ushbu texnologiyalarning iqtisodiy va ekologik samaradorligi tahlil qilingan. Tadqiqotda soliq imtiyozlari, subsidiyalar va imtiyozli kreditlar orqali sohani rag‘batlantirish siyosati, shuningdek, eksport tartiblarini liberallashtirish va moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish choralari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, maqolada issiqlik nasoslarining afzalliklari bilan bir qatorda ularning joriy etilishida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan moliyaviy, texnik va tashkiliy cheklovlar ham tahlil etilgan. Xususan, dastlabki investitsiya hajmining yuqoriligi, energiya ta’minotining barqarorligi, inson kapitali yetishmasligi va loyihalashdagi xatolar kabi omillar tizimli yondashuv zaruratini oshirishi ta’kidlangan.
innovatsion issiqxonalar, issiqlik nasoslari, soliq imtiyozi, subsidiya, iqtisodiy samaradorlik, barqaror rivojlanish, energiya tejamkorligi.
VAZIRLIK VA IDORALARDA ICHKI AUDIT XIZMATINING TASHKILIY TARTIBINI TAKOMILLASHTIRISH
Mazkur maqolada vazirlik va idoralarda ichki audit xizmatlari shtat birliklari sonini belgilash mezonlarining muhim jihatlari aniqlangan. Shuningdek, Sogʻliqni saqlash vazirligi ichki audit xizmati xodimlarining eng kam sonini belgilashda vazirlikning quyi muassasalarida tashkil etilgan markazlashtirilgan moliya-buxgalteriya xizmatlari tarkibidagi tashkilotlar soni va ularda ishlovchi moliya-iqtisod xodimlarining shtatlari sonini asosiy mezon sifatida kiritish tadqiq qilingan. Ichki audit xizmati xodimlarini sertifikatlashda ilgʻor xorijiy tajriba hamda xalqaro standartlar asosida ikki bosqichli sertifikatlashni joriy etish asoslangan. Amalga oshirilgan tadqiqot va tahlillar asosida xulosalar shakllantirilgan.
ichki audit xizmati, shtat birliklari sonini belgilashning mezonlari, markazlashtirilgan moliya-buxgalteriya xizmati, tashkilotlar, shtatlar, sertifikatlash.
MAHALLIY BUDJETLAR DAROMADLARINI TARTIBGA SOLISH MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH: ILMIY-METODOLOGIK YONDASHUV
Mazkur maqolada mahalliy budjetlar daromadlarini shakllantirish va tartibga solishga ta’sir etuvchi iqtisodiy, institutsional hamda moliyaviy omillar tizimli tahlil qilingan. Tadqiqotda jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i bo‘yicha soliq yukini mutanosiblashtirishning ilmiy-metodologik yondashuvi ishlab chiqilgan, biznes subyektlarini mikro, kichik va o‘rta toifalarga ajratish asosida differensial soliq imtiyozlarini qo‘llash mexanizmi taklif etilgan. Shuningdek, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i hamda aylanmadan olinadigan soliqni tuman va shahar budjetlariga biriktirish orqali mahalliy budjetlarning daromad bazasini mustahkamlash hamda ularning moliyaviy mustaqilligini oshirishga qaratilgan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijalari mahalliy budjetlar daromadlarini tartibga solish mexanizmini takomillashtirish, soliq bazasini kengaytirish va hududlarning fiskal barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
mahalliy budjet, mahalliy budjetlar daromadlari, daromadlarni tartibga solish, soliq siyosati, soliq bazasi, soliq ma’murchiligi, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i, aylanmadan olinadigan soliq, soliq imtiyozlari, fiskal salohiyat, hududiy rivojlanish, moliyaviy barqarorlik.
MAHALLIY BUDJETLAR DAROMADLARINI TARTIBGA SOLISH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISHDA BUDJET TRANSFERTLARI VA SUV RESURSLARIDAN FOYDALANGANLIK UCHUN SOLIQNI MODELLASHTIRISH
Mazkur maqolada mahalliy budjetlar daromadlarini tartibga solish metodologiyasini takomillashtirishning nazariy va amaliy jihatlari budjet transfertlari hamda suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq misolida tadqiq etilgan. Tadqiqotda hududlarning fiskal salohiyatini obyektiv baholash asosida budjet transfertlarini taqsimlashning ko‘p omilli iqtisodiy modeli ishlab chiqilgan. Shuningdek, suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq tushumlarini prognozlash va mahalliy budjetlarning daromad bazasini mustahkamlashga xizmat qiluvchi iqtisodiy-matematik yondashuv taklif etilgan. Taklif etilgan modellar hududlar o‘rtasidagi fiskal nomutanosibliklarni kamaytirish, budjetlararo munosabatlarni takomillashtirish hamda mahalliy budjetlarning moliyaviy barqarorligini oshirish imkonini beradi. Tadqiqot natijalari davlat moliyasini boshqarish tizimida budjet transfertlarini taqsimlash va suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliqni tartibga solishning ilmiy-metodologik asoslarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
mahalliy budjet, budjet daromadlari, daromadlarni tartibga solish, budjet transfertlari, transfertlarni modellashtirish, fiskal salohiyat, reyting indikatorlari, budjetlararo munosabatlar, suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq, iqtisodiy-matematik model, prognozlash, moliyaviy barqarorlik, hududiy rivojlanish, fiskal samaradorlik, ekonometrik modellashtirish.
ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ АКЦИЗНОГО НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ
В статье рассматриваются научно-теоретические основы взимания акцизного налога, фискальная значимость акцизного налога в доходах государственного бюджета Республики Узбекистан, а также характеризуется порядок исчисления налога, представления налоговой отчетности и уплаты налога. В заключительной части статьи по результатам исследования разработаны практические рекомендации.
налоговая система, налоги, косвенные налоги, акцизный налог, подакцизные товары, подакцизные услуги, акцизная марка, адвалорные ставки, фиксированные ставки, комбинированные ставки.
TIJORAT BANKLARINING KREDITLASH AMALIYOTIDA RISKLARNI BOSHQARISHNING NAZARIY JIHATLARI
Ushbu tadqiqotda 2022-2026-yillarda O‘zbekiston bank tizimida kredit risklariga ta’sir etuvchi asosiy omillar tahlil qilingan. Jumladan, kreditlar va depozitlar dinamikasi, kredit portfelining sohalar, muddatlar va valyuta tarkibi bo‘yicha o‘zgarishlari hamda foiz stavkalari dinamikasi o‘rganilgan. Tahlillar natijasida kredit portfelining kengayishi, uzoq muddatli va xorijiy valyutadagi kreditlar ulushining kredit risklariga ta’siri, foiz stavkalarining o‘zgarishi hamda ularning qarz oluvchilarning to‘lov qobiliyatiga ta’siri baholangan. Shuningdek, muammoli kreditlar (NPL) darajasining o‘zgarish tendensiyalari va ularni kamaytirishda risk-menejment mexanizmlarining roli yoritilgan. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston bank tizimida kredit risklarini boshqarish samaradorligi ortib borayotganini hamda banklar moliyaviy barqarorligini ta’minlashda kredit portfelini diversifikatsiya qilish, valyuta risklarini cheklash va prudensial nazorat mexanizmlarini takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etishini ko‘rsatadi.
kredit riski, tijorat banki, muammoli kredit (NPL), PD, LGD, EAD, skoring tizimi, sun’iy intellekt, Basel III, IFRS 9, CECL, kredit portfeli, diversifikatsiya, stress-test, risk-menejment.
TIJORAT BANKLARI MOLIYAVIY BARQARORLIGINI BAHOLASHNI TAKOMILLASHTIRISH: NAZARIY YONDASHUVLAR, XORIJIY TAJRIBA VA O‘ZBEKISTON AMALIYOTI
Maqolada tijorat banklari moliyaviy barqarorligini baholashning nazariy asoslari, zamonaviy ilmiy yondashuvlar hamda xalqaro amaliyot tahlil qilingan. Bank barqarorligi tushunchasining iqtisodiy mazmuni, uni baholashda qoʻllaniladigan asosiy metodologiyalar va xalqaro moliyaviy institutlar tomonidan ishlab chiqilgan yondashuvlar tizimlashtirilgan. Tadqiqot natijalari asosida Oʻzbekiston tijorat banklarida moliyaviy barqarorlikni baholash tizimini takomillashtirish boʻyicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqilgan.
tijorat banki, moliyaviy barqarorlik, CAMELS, Basel III, Financial Soundness Indicators, kapital yetarliligi, likvidlik, risklarni boshqarish, stress-test, bank tizimi.
MAMLAKAT IJTIMOIY-IQTISODIY TARAQQIYOTIDA XOTIN-QIZLAR TADBIRKORLIGINI RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI
Ushbu maqolada mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti sharoitida xotin-qizlar tadbirkorligini rivojlantirishning nazariy-uslubiy asoslari va amaliy yo‘nalishlari tahlil qilingan. Tadqiqotning maqsadi xotin-qizlar tadbirkorligini qo‘llab-quvvatlashning institutsional, moliyaviy va ijtimoiy mexanizmlarini tizimlashtirish hamda ularni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotda normativ-huquqiy va qiyosiy tahlil, statistik guruhlash hamda tizimli yondashuv usullaridan foydalanilgan. Natijada xotin-qizlar tadbirkorligini rivojlantirishga ta’sir etuvchi omillar makroiqtisodiy, institutsional va mikroiqtisodiy darajalarda baholanib, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini takomillashtirish, hududiy tengsizlikni kamaytirish, tadbirkorlik va raqamli ko‘nikmalarni rivojlantirish hamda davlat dasturlari samaradorligini monitoring qilish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan.
BIZNES JARAYONLAR SAMARADORLIGINI BAHOLASHDA OPERATSION AUDITNING AHAMIYATI
Maqolada korxonalar biznes jarayonlari samaradorligini baholashda operatsion auditning tutgan o‘rni va uning maqsadlari ko‘rib chiqilgan. O‘rganilgan holatlardan kelib chiqib, mualliflar tomonidan operatsion audit qamrab oladigan masalalar hamda uni tashkil etish va o‘tkazishda xorij tajribasini qo‘llash tartibi keltirilgan.
operatsion audit, biznes jarayonlari, samaradorlik, tejamkorlik, unumdorlik.
ASSESSMENT OF THE IMPLEMENTATION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE TECHNOLOGIES IN PRODUCTION PROCESSES: A COMPOSITE INDEX AND OPTIMIZATION FRAMEWORK
The accelerating diffusion of artificial intelligence (AI) technologies across manufacturing has created a pressing need for robust, replicable instruments for evaluating the depth of AI integration and its effect on economic efficiency. This paper proposes a two-part methodological framework designed for general application to production processes. First, the Smart Integration Index (SI-index) - a composite indicator built from thirteen sub-indicators grouped into five thematic blocks (digital infrastructure, data analytics, intelligent automation, human capital, and organizational readiness), aggregated through Min–Max normalization and weighted via the Analytic Hierarchy Process (AHP). Second, the AI-based Resource Targeting (ART) model - a multi-objective optimization formulation for the intelligent redistribution of four key production resources (raw materials, energy, labor, and equipment capacity). The framework integrates with SCADA/MES data streams through a four-layer architecture and is calibrated by a five-level maturity scale. A demonstrative evaluation shows that the proposed instruments are statistically stable, interpretable by management, and transferable across industrial sub-sectors. The study contributes a methodologically grounded, decision-oriented tool for policy-makers, industrial managers, and researchers seeking to quantify and improve the economic efficiency of AI deployment in production.
artificial intelligence, production processes, economic efficiency, composite index, AHP, ART model, multi-objective optimization, SCADA integration, industrial digitalization, industry 4.0.
BANK TIZIMIDA MABLAG‘LARNI JALB QILISH XARAJATLARI VA FOIZ RAQOBATI: DAVLAT, XUSUSIY HAMDA RAQAMLI BANKLAR MISOLIDA
Mazkur maqolada O‘zbekiston tijorat banklarida jalb qilingan resurslar qiymati va ular bo‘yicha foiz xarajatlarining shakllanishi hamda dinamikasi ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda AT “Xalq banki”, ATB “Kapitalbank” va “Anorbank” AJ misolida 2022–2024-yillar davomida depozitlar, banklararo mablag‘lar va boshqa jalb qilingan resurslar hajmi hamda ular bo‘yicha foiz xarajatlari o‘zgarishi qiyosiy tahlil asosida o‘rganildi. Tahlillar natijasida banklar resurs bazasining kengayishi bilan birga foiz xarajatlari o‘sib borayotgani, ayniqsa xususiy va raqamli banklarda depozitlar uchun foiz raqobati kuchayib, resurslar qiymati qimmatlashayotganligi aniqlandi. Shuningdek, banklar resurs bazasini optimallashtirish, arzon va barqaror depozit manbalarini kengaytirish hamda foiz xarajatlarini samarali boshqarish banklarning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda muhim omil ekani asoslab berildi.
bank resurs bazasi, depozitlar, foiz xarajatlari, foiz raqobati, sof foiz marjasi, tijorat banklari, raqamli banklar, fondlash qiymati, bank likvidligi, moliyaviy barqarorlik.
SUG‘URTA KOMPANIYALARIDA INSURTECH YECHIMLARINI JORIY ETISHNING MOLIYAVIY SAMARADORLIGI
Mazkur maqolada sug‘urta bozorida InsurTech yechimlari orqali operatsion xarajatlarni optimallashtirish yo‘nalishlari tahlil qilingan. Tadqiqotda raqamli polis savdolari, avtomatlashtirilgan anderrayting, onlayn da’volarni ko‘rib chiqish, elektron hujjat aylanishi, OCR texnologiyalari, sun’iy intellekt asosida fraud monitoring hamda ma’lumotlar tahlilining mehnat, ma’muriy, sotuv, xizmat ko‘rsatish va da’volarni qayta ishlash xarajatlariga ta’siri baholangan. Olingan natijalar asosida sug‘urta kompaniyalarida InsurTech yechimlarini joriy etish orqali operatsion xarajatlarni kamaytirish, jarayonlarni avtomatlashtirish va moliyaviy samaradorlikni oshirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
InsurTech, sug‘urta bozori, operatsion xarajatlar, xarajatlarni optimallashtirish, raqamli polis, avtomatlashtirilgan anderrayting, onlayn da’volar, fraud monitoring, unit-cost modeli.
BANKLAR FAOLIYATIDA RISKLARNI BOSHQARISDA MOLIYAVIY BARQARORLIKNI TA’MINLASHNING NAZARIY ASOSLARI
Mazkur maqolada tijorat banklari faoliyatida risklarni boshqarish va moliyaviy barqarorlikni ta’minlashning nazariy asoslari o‘rganilgan. Bank risklarining iqtisodiy mohiyati, ularning yuzaga kelish sabablari hamda bank faoliyatiga ta’siri ilmiy manbalar asosida tahlil qilingan. Risk tushunchasiga mahalliy va xorijiy iqtisodchi olimlar tomonidan berilgan ta’riflar qiyosiy o‘rganilib, bank risklarining asosiy xususiyatlari yoritilgan. Shuningdek, bank risklarini tasniflashning ilmiy-nazariy yondashuvlari, risklarni identifikatsiya qilish, baholash va boshqarish jarayonlarining ahamiyati ochib berilgan. Tadqiqot natijasida bank risklarining ehtimollik, noaniqlik, o‘zgaruvchanlik va muhimlik kabi omillarga asoslanishi hamda ularni samarali boshqarish banklarning moliyaviy barqarorligini mustahkamlashning muhim sharti ekanligi asoslangan.
bank riski, risklarni boshqarish, moliyaviy barqarorlik, tijorat banklari, kredit riski, likvidlik riski, risklarni baholash, risklarni identifikatsiya qilish, noaniqlik, ehtimollik, bank faoliyati, risklarni tasniflash, risk menejmenti, moliyaviy yo‘qotishlar, xalqaro standartlar.
TIJORAT BANKLARINING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI KOMPLEKS INDIKATORLAR TIZIMI ASOSIDA BAHOLASH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISH
Mazkur maqolada tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini kompleks indikatorlar tizimi asosida baholash metodologiyasini takomillashtirish masalalari tadqiq etilgan. Banklar moliyaviy barqarorligini baholashning amaldagi usullari tahlil qilinib, ularning afzalliklari va cheklovlari aniqlangan. Tadqiqotda kapital yetarliligi, likvidlik, aktivlar sifati, aktivlar rentabelligi (ROA), xususiy kapital rentabelligi (ROE) hamda sof foyda o‘sish sur’atini o‘z ichiga olgan kompleks indikatorlar tizimi taklif etilgan. Taklif etilgan metodologiya Hamkorbank ATBning 2024–2025-yillardagi moliyaviy ko‘rsatkichlari misolida amaliy jihatdan baholanishi nazarda tutilgan. Tadqiqot natijalari tijorat banklarida moliyaviy barqarorlikni baholashning ilmiy-uslubiy asoslarini takomillashtirish hamda boshqaruv qarorlarining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi
tijorat banki, moliyaviy barqarorlik, kompleks indikatorlar tizimi, kapital yetarliligi, likvidlik, aktivlar sifati, ROA, ROE, Hamkorbank ATB
DAVLAT ISHTIRОKIDAGI KORXONALAR FAOLIYATINING XORIJIY TAJRIBALARI VA ULARNI O‘ZBEKISTONDA QO‘LLASH IMKONIYATLARI
Davlat ishtirокidagi korxonalar (DIK) jahon iqtisodiyotida muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada xorij davlatlari - xususan Xitoy, Singapur, Norvegiya va Janubiy Koreya - tajribasidan kelib chiqqan holda DIKlarni boshqarish modellari, korporativ boshqaruv tizimi va ularning samaradorligini oshirish usullari tahlil etiladi. Tadqiqot sifatida qiyosiy tahlil va adabiyotlarni o‘rganish metodlaridan foydalanildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, kuchli korporativ boshqaruv, shaffoflik va strategik maqsadlar bilan tijorat manfaatlarini muvozanatlash DIKlar samaradorligining asosiy omillari hisoblanadi. Maqola so‘ngida O‘zbekiston uchun amaliy tavsiyalar berilgan
davlat ishtirоkidagi korxonalar, korporativ boshqaruv, xususiylashtirish, xorij tajribasi, iqtisodiy samaradorlik, shaffoflik
PENSIYA JAMG‘ARMASI MOLIYAVIY BARQARORLIGIGA NORASMIY BANDLIK VA DEMOGRAFIK OMILLARNING TA’SIRINI EKONOMETRIK BAHOLASH
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi Pensiya jamg‘armasining moliyaviy barqarorligiga ta’sir etuvchi asosiy omillar, xususan, norasmiy bandlik va demografik o‘zgarishlar ekonometrik tahlil qilingan. Tadqiqotda 2012–2024-yillar oralig‘idagi makroiqtisodiy ma’lumotlardan foydalanilgan bo‘lib, taqsimlovchi (PAYG) pensiya tizimidagi defitsitning kengayishi muammosi o‘rganilgan. Tahlil metodologiyasi sifatida Dickey-Fuller (ADF) statsionarlik testi, Eng kichik kvadratlar usuli (OLS) va Avtoregressiv taqsimlangan kechikishlar (ARDL) modelidan foydalanildi. Olingan natijalar (R² = 0.549) shuni ko‘rsatdiki, norasmiy bandlik darajasi va demografik yuk koeffitsienti pensiya tizimi defitsitiga statistik ahamiyatli va ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. ARDL modeli natijasida uzoq muddatli kointegratsion munosabat mavjudligi (ECT = -0.9025) aniqlandi, bu esa nomutanosibliklarning 90 foizi bir yil ichida muvozanatga qaytishini anglatadi. Ssenariy tahlillari shuni ko‘rsatdiki, agar norasmiy bandlik 20 foizga qisqartirilsa, Pensiya jamg‘armasi defitsiti koeffitsientini 17.19 foizdan 10.23 foizgacha pasaytirish imkoniyati mavjud. Maqola yakunida soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish va pensiya tizimini isloh qilish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqilgan
pensiya jamg‘armasi, moliyaviy barqarorlik, norasmiy bandlik, demografik yuk, PAYG tizimi, ekonometrik model, ARDL, OLS, pensiya defitsiti
O‘ZBEKISTON BANK TIZIMIDA KREDIT PORTFELINING STRUKTURAVIY TRANSFORMATSIYASI: KORPORATIV SEKTORDAN ISTE’MOL KREDITLASHIGA O‘TISH VA DEDOLLARIZATSIYA TENDENTSIYALARI
Ushbu ilmiy maqolada O‘zbekiston bank tizimida 2020–2025-yillar davomida kredit portfelining tarkibiy transformatsiyasi va dinamikasi empirik jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda tijorat banklari kredit portfelining transmissiya kanali sifatidagi roli, institutsional islohotlar, davlat banklarini xususiylashtirish jarayonlari hamda moliyaviy ommaboplikni oshirish siyosatining ta’siri tizimli ravishda o‘rganilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonda ajratilgan yillik kreditlar hajmi 2020-yildagi 127,2 trillion so‘mdan 2024-yilda 287,1 trillion so‘mga yetgan, kredit portfeli qoldig‘i esa 2025-yil 1-oktabr holatiga ko‘ra 582,2 trillion so‘mni tashkil etgan. Eng muhim tarkibiy o‘zgarishlardan biri korporativ sektor (yuridik shaxslar) ulushining 79,86 foizdan 61,12 foizgacha kamayishi va jismoniy shaxslar ulushining 18,87 foizdan 35,84 foizgacha, ya’ni qariyb ikki baravarga oshganidir. Shuningdek, kredit portfelining dedollarizatsiyasi natijasida xorijiy valyutadagi kreditlar ulushi 47,7 foizdan 39,3 foizgacha qisqargan. Bu holat Markaziy bankning valyuta risklarini kamaytirishga qaratilgan siyosati samaradorligini tasdiqlaydi. Yangi ajratilgan kreditlar tarkibida sanoat sektorining ulushi 32,70 foizdan 20,00 foizgacha pasaygan bo‘lsa, jismoniy shaxslarga berilgan kreditlar ulushi 22,38 foizdan 41,77 foizgacha oshgan. Bundan tashqari, 2025-yildan boshlab Markaziy bank tomonidan iste’mol kreditlash sohasida qarz yukining ortib ketishini cheklash maqsadida 50 foizlik Debt-Service-to-Income (DSTI) limiti joriy etilgan
O‘zbekiston bank tizimi, kredit portfeli dinamikasi, dedollarizatsiya, iste’mol kreditlashi, korporativ kreditlash, DSTI limiti, Markaziy bank, IFRS 9, NPL, inflyatsiyani nishonga olish (inflation targeting), bank xususiylashtirish, moliyaviy ommaboplik, transmissiya kanali
SUV RESURLARIDAN SAMARALI FOYDALANISHDA SOLIQ MEXANIZMLARINING O‘RNI VA AHAMIYATINI OSHIRISH MASALALARI
Ushbu maqolada mamlakatimizda suv resurslaridan foydalanishning amaldagi holati va undan tejab-tergab samarali foydalanish bo‘yicha belgilangan tadbirlar hamda ularning natijadorligi tahlil qilinib, suv resurslaridan unumli foydalanishda soliq mexanizmlarini qo‘llashning ahamiyati o‘rganilib, kelgusida suvdan samarali foydalanish bo‘yicha amalga oshirilishi zurur bo‘lgan taklif va tavsiyalar berilgan
suv resurslari, suvdan samarali foydalanish usullari, yer osti suvlari, yer usti suvlari, suv havzalari, sug‘oriladigan yerlar, suvni boshqaruvini avtomatlashtirish, tomchilab sug‘orish texnologiyasi
SUG‘URTA KOMPANIYALARINING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI BAHOLASH METODOLOGIYASI VA INDIKATORLAR TIZIMI
Maqolada sug‘urta kompaniyalarining moliyaviy barqarorligini baholashning nazariy-metodologik asoslari yoritilgan, xalqaro amaliyotda qo‘llanilayotgan baholash yondashuvlari (Solvency II tizimi, CARAMELS modeli, NAIC RBC, IMF FSI) taqqoslangan hamda O‘zbekiston Respublikasi sug‘urta bozoriga nisbatan qo‘llanish imkoniyatlari tahlil qilingan. Tadqiqot doirasida moliyaviy barqarorlikni baholashning asosiy indikatorlari tizimlashtirilgan, ularning hisoblash metodologiyasi ko‘rsatib berilgan. O‘zbekiston sug‘urta bozorining 2019-2025-yillardagi rivojlanish dinamikasi tahlil qilinib, milliy sharoitda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan kompleks baholash modeli taklif etilgan.
sug‘urta kompaniyasi, moliyaviy barqarorlik, to‘lov qobiliyati, Solvency II, CARAMELS modeli, indikatorlar tizimi, sug‘urta bozori, riskni boshqarish, aktuar zaxiralar.
XORIJIY KREDIT LINIYALARINI JALB QILISHNING KREDITLASH JARAYONIDAGI AHAMIYATI
Mazkur maqolada tijorat banklarida xorijiy kredit liniyalarini jalb qilish va ulardan foydalanish jarayonining nazariy va amaliy jihatlari o‘rganilgan. Xorijiy kredit liniyalarining iqtisodiy mohiyati, ularning kreditlash jarayonidagi ahamiyati hamda asosiy turlari yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekistonda 2020-2024-yillar davomida davlat kafolati ostida jalb qilingan kredit liniyalari dinamikasi statistik ma’lumotlar asosida tahlil qilingan.
xorijiy kredit liniyalari, tijorat banklari, kredit riski, valyuta riski, likvidlik riski, foiz stavkasi, SOFR, EURIBOR.
O‘ZBEKISTONDA DAVLAT XUSUSIY SHERIKLIK RIVOJLANISHINING HUQUQIY-INSTITUTSIONAL ASOSLARI
Mazkur maqolada O‘zbekistonda davlat-xususiy sheriklik rivojlanishining huquqiy va institutsional asoslari tadqiq etilgan. Mamlakatda DXSh munosabatlarini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar, vakolatli institutlar faoliyati hamda so‘nggi yillarda amalga oshirilgan islohotlarning mazmuni tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida DXSh loyihalarini boshqarishning institutsional mexanizmlarini takomillashtirish, investorlar huquqlarini himoya qilish, risklarni samarali taqsimlash va loyihalarni raqamli monitoring qilish tizimini rivojlantirishga qaratilgan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
davlat-xususiy sheriklik, DXSh, investitsion faollik, huquqiy asoslar, institutsional rivojlanish, infratuzilma loyihalari, xususiy investitsiyalar, fiskal majburiyatlar, davlat boshqaruvi, investitsion jozibadorlik.
INNOVATSION FAOLIYATNI MOLIYALASHTIRISHNING XALQARO TAJRIBALARI VA ULARDAN MILLIY AMALIYOTDA FOYDALANISH ISTIQBOLLARI
Mazkur maqolada innovatsion faoliyatni moliyalashtirishning xalqaro amaliyot tajribalari hamda ularni O‘zbekiston amaliyotida qo‘llash istiqbollari tadqiq etilgan. O‘zbekistonda innovatsion faoliyatni moliyalashtirishning asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari baholanib, mavjud muammolar va rivojlanish tendensiyalari aniqlangan. Shuningdek, innovatsion faoliyatni moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiyalash, venchur moliyalashtirish institutlarini rivojlantirish va kapital bozori instrumentlaridan foydalanishni kengaytirishga qaratilgan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
innovatsion faoliyat, innovatsion loyihalar, moliyalashtirish manbalari, venchur kapital, IPO, korporativ obligatsiyalar, innovatsion fondlar, kapital bozori, ilmiy-tadqiqot ishlanmalari, startap ekotizimi.
KOMPANIYALAR “ESG” REYTINGINI ANIQLASH: MUAMMO VA YECHIMLAR
Maqolada barqaror rivojlanish maqsadlarida belgilangan vazifalar ijrosini ta’minlashda “ESG” yondashuvining o‘rni va ahamiyati, kompaniyalar tomonidan “ESG” yondashuvi asosida investitsiya kiritish asoslari, kompaniyalar ESG reytingini aniqlash bilan bog‘liq muammolar hamda milliy iqtisodiyotda “ESG” yondashuvini qo‘llashning afzalliklari yoritib berilgan.
barqaror rivojlanish, ESG omillari, “yashil” iqtisodiyot, “yashil” investitsiyalar, mas’uliyatli investitsiyalar, “yashil” moliyalashtirish, “yashil” loyihalar.
IQTISODIYOTNI RAQAMASHTIRISH SHAROITIDA MUAMMOLI KREDITLARNI QISQARTIRISH YO‘LLARI
Mazkur maqolada iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida tijorat banklarida muammoli kreditlarni (NPL) qisqartirishning nazariy va amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Tadqiqot davomida muammoli kreditlarning iqtisodiy mohiyati, ularning bank tizimi barqarorligiga ta’siri hamda raqamli texnologiyalarning kredit risklarini boshqarishdagi o‘rni tahlil qilindi. O‘zbekiston bank tizimining 2020–2025-yillardagi statistik ma’lumotlari asosida NPL dinamikasi baholandi hamda raqamlashtirish ko‘rsatkichlari bilan o‘zaro bog‘liqligi aniqlandi. Panel ma’lumotlari regressiya modeli yordamida sun’iy intellekt asosidagi kredit skoring tizimlari, Big Data texnologiyalari, Open Banking va raqamli monitoring vositalarining muammoli kreditlar darajasiga ta’siri ekonometrik jihatdan baholandi. Tadqiqot natijalari raqamlashtirish vositalari NPL darajasini sezilarli kamaytirishini ko‘rsatdi. Xususan, sun’iy intellekt asosidagi kredit skoring tizimlari eng yuqori samaradorlikka ega ekanligi aniqlandi. Xorijiy tajribalar tahlili asosida O‘zbekiston bank tizimida muammoli kreditlarni qisqartirishga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalari bank risklarini boshqarish samaradorligini oshirish va moliyaviy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
muammoli kreditlar, NPL, raqamlashtirish, sun’iy intellekt, kredit skoring, bank riski, fintech, Open Banking, Big Data, O‘zbekiston bank tizimi.
TADBIRKORLIK SUBYEKTLARIDA BIZNES SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA XORIJIY MEHNAT MOTIVATSIYASI MODELLARINI TATBIQ ETISHNING NAZARIY-AMALIY ASOSLARI: “AIM” KONSEPTUAL MODELI
Mazkur maqolada O‘zbekiston tadbirkorlik subyektlarida mehnat motivatsiyasini oshirish va biznes samaradorligini ta’minlashning nazariy-amaliy jihatlari tadqiq etilib, asosiy maqsad sifatida xorijiy motivatsiya modellarini qiyosiy tahlil qilish hamda milliy sharoitga moslashtirilgan konseptual model ishlab chiqish belgilangan, tadqiqot esa qiyosiy institutsional tahlil va tizimli yondashuv metodologiyasiga asoslangan. Yaponiya, Germaniya, Singapur, AQSh va Janubiy Koreya tajribasi o‘rganilib, samarali motivatsiya tizimlarining uchta asosiy tamoyili — moddiy va nomoddiy rag‘batlarning uyg‘unligi, motivatsion liderlikning muhim roli hamda tizimlarning uzoq muddatli izchilligi — aniqlangan. Ushbu tamoyillar asosida adaptiv rivojlanish, adolatli rag‘batlantirish, ichki maqsadlar muvofiqligi hamda psixologik xavfsizlikni birlashtiruvchi “AIM” konseptual modeli ishlab chiqilgan. Mazkur model korxonalarda inson kapitalini rivojlantirish, mehnat unumdorligini oshirish va biznes samaradorligini kuchaytirishga yo‘naltirilgan tizimli yondashuv sifatida talqin etiladi. Tadqiqot natijalari esa O‘zbekiston tadbirkorlik subyektlarida motivatsion mexanizmlarni takomillashtirish va barqaror iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi.
mehnat motivatsiyasi, biznes samaradorligi, AIM modeli, inson kapitali, liderlik, psixologik xavfsizlik, rag‘batlantirish, tadbirkorlik.
OʻZBEKISTON FOND BOZORIDA AKSIYADORLIK JAMIYATLARI KAPITAL TARKIBINI OPTIMALLASHTIRISH ORQALI BOZOR QIYMATINI OSHIRISHNING EMPIRIK TAHLILI
Maqolada Oʻzbekiston fond bozorida listingdan oʻtgan aksiyadorlik jamiyatlari misolida kapital tarkibining korxona bozor qiymatiga taʼsiri empirik jihatdan tadqiq etilgan. Umumlashtirilgan panel baholashdan farqli ravishda, tahlil har bir aksiyadorlik jamiyati uchun alohida tuzilgan kvadratik regressiya modellariga asoslanadi. Bunda bogʻliq oʻzgaruvchi sifatida Tobin’s Q va P/E multiplikatorlari, asosiy izohlovchi omil sifatida esa qarzning oʻz kapitaliga nisbati (D/E) va uning kvadrati qoʻllaniladi. Hisob-kitoblar bir qator aksiyadorlik jamiyatlarda qarz yuki bilan bozor qiymati oʻrtasida teskari U koʻrinishidagi chiziqsiz bogʻliqlik mavjudligini, yaʼni bozor qiymatini maksimallashtiruvchi muayyan optimal leverij darajasi shakllanishini koʻrsatdi. Xususan, ikki bank - HMKB va SQB boʻyicha barqaror optimal D/E oraligʻi (mos ravishda 5,25–5,37 va 6,69–6,84) aniqlangan boʻlsa, qator jamiyatlarda asosli maksimum kuzatilmadi. Olingan natijalar kapital tarkibini barcha emitentlar uchun yagona meʼyor asosida emas, balki har bir jamiyatning tarmoq xususiyati, aktivlar tarkibi va risk profilini hisobga olgan holda individual optimallashtirish zarurligini asoslaydi.
kapital tarkibi, bozor qiymati, aksiyadorlik jamiyati, Tobin’s Q, D/E nisbati, optimal leverej, kvadratik regressiya, fond bozori, korporativ moliya.
GLOBAL INVESTITSIYALARNI AMALGA OSHIRISHDA REYTING AGENTLIKLARINING ROLI
Mazkur ilmiy maqolada global investitsiyalarni amalga oshirish jarayonida reyting agentliklarining tutgan o‘rni, ularning investitsion qarorlar qabul qilishdagi ahamiyati hamda xalqaro moliya bozorlaridagi ta’siri tahlil qilinadi. Maqolada kredit reytinglari orqali mamlakatlar, korporatsiyalar va moliyaviy instrumentlarning investitsion jozibadorligini baholash mexanizmlari yoritilgan. Shuningdek, tadqiqot natijalari xalqaro investitsiya muhitini takomillashtirish hamda investitsiya qarorlarining samaradorligini oshirishda reyting agentliklari faoliyatini yanada rivojlantirish zarurligini asoslab beradi.
global investitsiyalar, reyting agentliklari, kredit reytingi, investitsion jozibadorlik, investitsion risk, xalqaro moliya bozori, kapital oqimi, investor ishonchi.
O‘ZBEKISTONDA KAMBAG‘ALLIKNI QISQARTIRISH VA AHOLINI IJTIMOIY HIMOYALASHNING HOLATI HAMDA MOLIYAVIY MEXANIZMI
Mazkur maqolada O‘zbekistonda kambag‘allikni qisqartirish va aholini ijtimoiy himoyalashning amaldagi holati, rivojlanish tendensiyalari hamda ushbu sohani moliyalashtirish mexanizmining samaradorligi kompleks tahlil qilingan. Tadqiqotning maqsadi ijtimoiy himoyani moliyalashtirish tizimida mavjud institutsional va moliyaviy muammolarni aniqlash hamda uni integratsiya, manzillilik, proaktivlik, tabaqalashtirish va natijadorlik tamoyillari asosida takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotda deskriptiv-statistik, qiyosiy, dinamik, tarkibiy va tizimli tahlil usullaridan foydalanilgan. Kambag‘allik darajasi, minimal iste’mol xarajatlari, aholi daromadlari, ish haqi, daromadlar tengsizligi va davlat budjetining ijtimoiy xarajatlari dinamikasi baholangan. Tahlil natijalari O‘zbekistonda kambag‘allik darajasi sezilarli qisqarganini va ijtimoiy himoyani moliyalashtirish hajmi oshganini ko‘rsatgan. Shu bilan birga, mavjud ma’lumotlarning turli reyestrlarda tarqoqligi, yordamning asosan murojaatga asoslanganligi, hududiy tafovutlar, transfertlarga bog‘liqlik va ijtimoiy yordamning bandlik bilan yetarli darajada bog‘lanmaganligi moliyaviy mexanizm samaradorligini cheklovchi omillar sifatida aniqlangan. Maqolada ijtimoiy himoya ma’lumotlarini yagona “Ijtimoiy reyestr” doirasida integratsiyalash, oilalarni ijtimoiy-iqtisodiy holati va xavf darajasi bo‘yicha toifalash, moliyaviy yordamni differensial taqsimlash, sug‘urta nafaqalarini proaktiv hisoblash, bandlikni rag‘batlantirish va kompensatsiya to‘lovlarini haqiqiy ehtiyojga muvofiqlashtirish taklif etilgan. Xulosa sifatida, ijtimoiy himoya vositalarining yagona moliyaviy boshqaruv zanjirida ishlashi budjet mablag‘laridan foydalanish samaradorligini, yordamning manzilliligini va aholining barqaror daromad manbalariga ega bo‘lish imkoniyatlarini oshirishi asoslangan
kambag‘allik, kambag‘allik chegarasi, aholini ijtimoiy himoyalash, moliyaviy mexanizm, davlat budjeti, nafaqa, moddiy yordam, kompensatsiya, ijtimoiy reyestr, manzilli moliyalashtirish
Copyright (c) 2026 FINANCE, MONEY AND CREDIT