FINANCE, MONEY AND CREDIT (Moliya, pul va kredit) ilmiy-ommabop jurnali iqtisodiy sohada ilmiy izlanish olib boruvchi tadqiqotchilar, olimlar, professor-o‘qituvchilar hamda soha mutaxassislari uchun mo‘jallangan bo‘lib, iqtisodiyot tarmoqlariga oid tendensiyalar, mavjud muammolar va ularni bartaraf etishga bag‘ishlangan hamda soha taraqqiyotiga xizmat qiluvchi ilmiy tahlil va takliflardan iborat maqolalar e’lon qilinadi. Jurnal ijtimoiy-iqtisodiy, ilmiy-ommabop nashr hisoblanib, A4 formatda yiliga 6 (olti) marta o‘zbеk (kirill yoki lotin alifbosida), rus va ingliz tillarida mamlakatimiz va xorijiy tadqiqotchilarga ilmiy izlanishlarni olib borish uchun mo‘ljallangan davriy elektron nashr sifatida e’lon etiladi.
SUNʼIY INTELLEKT VA EKONOMETRIK TAHLIL: CHAKANA SAVDO TARMOGʻI MOLIYAVIY KOʻRSATKICHLARINI PROGNOZ QILISHDA UCH REJIMLI YONDASHUV
Ushbu maqolada sunʼiy intellekt va mashinaviy oʻqitish algoritmlarining chakana savdo tarmogʻi moliyaviy ko‘rsatkichlarini prognozlashdagi amaliy samaradorligi ekonometrik tekshiruv usullari bilan o‘zaro bog‘liqlikda tadqiq etilgan. Tadqiqot O‘zbekistonda faoliyat yurituvchi qandolat-kafe tarmog‘ining 140 ta do‘koniga oid 158 715 ta do‘kon-kun panel kuzatuvlari asosida amalga oshirilib, XGBoost, CatBoost va regulyarlashtirilgan GRU modellari uchta tahlil rejimida qiyosiy baholangan. Natijalar tekshiruv rejimi qat’iylashgani sari barcha modellarning R² ko‘rsatkichlari pasayishini, XGBoost va CatBoost modellarining esa GRUga nisbatan barqarorroq natijalar namoyon etishini ko‘rsatgan. Qaror egri chizig‘i tahlili prognoz aniqligi cheklangan sharoitda ham modellarning boshqaruv qarorlarini qo‘llab-quvvatlashdagi amaliy qiymati saqlanishini tasdiqlagan. Olingan natijalar sunʼiy intellekt modellarini moliyaviy amaliyotga joriy etishda qat’iy va tadqiqot maqsadiga mos ekonometrik tekshiruv metodologiyasini tanlash zarurligini ilmiy jihatdan asoslaydi.
sunʼiy intellekt, mashinaviy oʻqitish, ekonometrik tahlil, XGBoost, CatBoost, chuqur oʻqitish, qaror egri chizigʻi tahlili, chakana savdo.
PUL-KREDIT VA SOLIQ SIYOSATI UYG‘UNLIGIDA MILLIY VALYUTA BARQARORLIGINI TA’MINLASH YO‘LLARI
Maqolada O‘zbekistonda pul-kredit va soliq siyosati uyg‘unligining milliy valyuta barqarorligiga ta’sir kanallari ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda fiskal-monetar koordinatsiya, inflyatsion targetlash, fiskal ustunlik va rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda valyuta kursini boshqarish bo‘yicha xalqaro ilmiy qarashlar tizimlashtirildi. Amaliy tahlil O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, Milliy statistika qo‘mitasi va Xalqaro valyuta jamg‘armasining 2023–2025-yillar bo‘yicha rasmiy ma’lumotlariga tayandi; 2026-yil ma’lumotlari esa joriy siyosat holatini tavsiflash uchun qo‘llanildi. Tasdiqlanmagan ekonometrik koeffitsientlar o‘rniga dinamik, qiyosiy va indikatorli tahlil usullari qo‘llanib, real asosiy stavka va valyuta kursi o‘zgarishi hisoblandi. Natijalar 2025-yilda inflyatsiyaning pasayishi, fiskal taqchillikning qisqarishi va so‘mning AQSh dollariga nisbatan mustahkamlanishi bir davrga to‘g‘ri kelganini ko‘rsatadi. Mazkur holat sababiy bog‘liqlikning bevosita isboti sifatida emas, balki pul-kredit, soliq-budjet va valyuta siyosati o‘rtasidagi izchillikning makroiqtisodiy barqarorlik uchun muhimligini ko‘rsatuvchi empirik dalil sifatida baholanadi.
pul-kredit siyosati, soliq siyosati, milliy valyuta, inflyatsion targetlash, fiskal-monetar koordinatsiya, asosiy stavka, budjet taqchilligi, valyuta kursi, fiskal intizom, makroiqtisodiy barqarorlik.
KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA INNOVATSIYALARNI JORIY ETISH DARAJASINING HOZIRGI HOLATI TAHLILI
Ushbu maqolada O‘zbekistonda kichik biznes subyektlarida innovatsiyalarni joriy etishning hozirgi holati va dinamikasi tahlil qilingan. Tadqiqotda 2018–2024-yillarda kichik korxona va mikrofirmalarda joriy qilingan texnologik innovatsiyalar soni, innovatsion faollik zichligi, innovatsion mahsulot hajmi hamda innovatsiya xarajatlari o‘rtasidagi nisbatlar o‘rganilgan. Shuningdek, Andijon viloyati misolida kichik biznesning innovatsion faolligi, innovatsion xarajatlarning natijaga aylanish darajasi va innovatsiyalar tarkibiy tuzilmasi baholangan. Tadqiqot yakunida texnologik innovatsiyalarni marketing, tashkiliy va biznes-jarayon innovatsiyalari bilan uyg‘unlashtirish kichik biznesning innovatsion rivojlanish samaradorligini oshirishning muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida asoslangan.
kichik biznes, innovatsiya, innovatsion faollik, texnologik innovatsiyalar, innovatsion xarajatlar, innovatsion mahsulot, innovatsion rivojlanish, biznes-jarayon innovatsiyalari, Andijon viloyati, innovatsion samaradorlik, tijoratlashtirish, innovatsion resurslar.
TIJORAT BANKLARIDA MOLIYAVIY XIZMATLAR KO‘RSATISHDAGI MAVJUD MUAMMOLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH YO‘LLARI
Ushbu maqolada tijorat banklarida moliyaviy xizmatlar ko‘rsatish jarayonida uchraydigan asosiy muammolar, ularning iqtisodiy va tashkiliy omillari hamda bartaraf etish yo‘nalishlari tadqiq etilgan. Bank moliyaviy xizmatlarining sifati, xizmat ko‘rsatish tezligi, mijozlar uchun qulayligi, raqamli texnologiyalardan foydalanish darajasi va xizmatlar portfelining diversifikatsiyasi bilan bog‘liq masalalar tahlil qilingan. Shuningdek, raqamli infratuzilmaning rivojlanish darajasidagi hududiy tafovutlar, mijozlarning moliyaviy savodxonligi, xizmatlar xarajatlarining maqbulligi va raqobat sharoitida xizmatlar sifatini barqaror ta’minlash masalalari yoritilgan. Tadqiqot natijasida raqamli transformatsiyani izchil rivojlantirish, mijozlarga yo‘naltirilgan xizmat modelini takomillashtirish, innovatsion bank mahsulotlarini kengaytirish va xizmatlar sifatini baholashning kompleks mexanizmlarini joriy etish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
tijorat banklari, moliyaviy xizmatlar, bank xizmatlari, mavjud muammolar, xizmatlar sifati, raqamlashtirish, raqamli infratuzilma, moliyaviy savodxonlik, mijozlarga yo‘naltirilgan xizmat, bank raqobati.
ILG‘OR XORIJIY TAJRIBALARNI O‘ZBEKISTON TIJORAT BANKLARI AMALIYOTIGA ADAPTATSIYA QILISH IMKONIYATLARI VA METODOLOGIK YONDASHUVLARI
Ushbu maqolada ilg‘or xorijiy bank amaliyotlarini O‘zbekiston tijorat banklari faoliyatiga adaptatsiya qilish imkoniyatlari va metodologik yondashuvlari tadqiq etilgan. Tadqiqotda raqamli banking, Open Banking, FinTech ekotizimlari, sun’iy intellekt, ma’lumotlar tahlili va mijozga yo‘naltirilgan xizmat modellari bo‘yicha xalqaro tajriba qiyosiy hamda institutsional yondashuvlar asosida o‘rganilgan. Xorijiy tajribani tanlash va baholashda iqtisodiy samaradorlik, texnologik moslik, xavfsizlik, mijozlar uchun qulaylik, tartibga solish muhiti va mavjud infratuzilmaga integratsiyalashuv mezonlari asoslangan. Shuningdek, tajribani tanlash, baholash, moslashtirish, pilot sinovdan o‘tkazish, monitoring qilish va keng joriy etish bosqichlarini qamrab oluvchi metodologik mexanizm taklif etilgan. SRISK va LRMES ko‘rsatkichlari asosida xalqaro banklarning tizimli risk profili qiyosiy tahlil qilinib, ilg‘or tajribani milliy sharoitga mexanik ko‘chirmasdan, bank tizimining institutsional va texnologik xususiyatlariga moslashtirish zarurligi asoslangan.
xorijiy tajriba, tijorat banklari, moliyaviy xizmatlar, adaptatsiya, metodologik yondashuv, raqamli transformatsiya, innovatsion bank xizmatlari, moliyaviy infratuzilma, bank raqobatbardoshligi, xizmatlar diversifikatsiyasi.
INVESTITSIYALARNI JALB ETISHDA ILG‘OR XORIJIY TAJRIBANI O‘ZBEKISTON SHAROITIGA MOSLASHTIRISH VA AMALIYOTDA QO‘LLASH MEXANIZMLARI
Mazkur maqolada hududlarga investitsiyalarni jalb qilish bo‘yicha ilg‘or xorij tajribasini O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish va amaliyotda qo‘llash mexanizmlari tadqiq etiladi. Markaziy Osiyo davlatlari hamda O‘zbekiston bilan rivojlanish bosqichi jihatidan yaqin bo‘lgan mamlakatlarning investitsiya siyosati qiyosiy tahlil qilinadi. Maxsus iqtisodiy zonalar, davlat-xususiy sheriklik, infratuzilma, inson kapitali va raqamli boshqaruv kabi mexanizmlarning amaliy ahamiyati yoritiladi.
KORXONALARDA DEBITORLIK VA KREDITORLIK QARZLARINI BARTARAF ETISH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISH: NAZARIY-METODOLOGIK VA AMALIY YONDASHUVLAR
Mazkur maqolada korxonalarda debitorlik va kreditorlik qarzlarini shakllantirish, baholash, monitoring qilish, boshqarish va bartaraf etishning nazariy-metodologik asoslari tadqiq etilgan. Korxonaning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda debitorlik va kreditorlik qarzlarining o‘zaro mutanosibligi, aylanma mablag‘lardan samarali foydalanish hamda to‘lov intizomini mustahkamlashning ahamiyati asoslangan. Qarzdorlikning hajmi, tarkibi, muddatliligi, aylanish tezligi, risk darajasi va moliyaviy natijalarga ta’sirini kompleks baholashga asoslangan yondashuv taklif etilgan. Tadqiqotda DSO, DPO, CCC, muddati o‘tgan qarzdorlik ulushi hamda integral qarzdorlik samaradorligi indeksi kabi ko‘rsatkichlar tizimlashtirilgan. Shuningdek, debitorlarni risk darajasi bo‘yicha segmentatsiya qilish, qarzdorlikning yuzaga kelishini oldindan prognozlash va iqtisodiy jihatdan optimal darajasini belgilashga asoslangan integral, riskka asoslangan hamda prognozli metodologiya ishlab chiqilgan. Taklif etilgan metodologiya qarzdorlikni reaktiv boshqarishdan profilaktik va prognozli boshqaruvga o‘tish, likvidlik, rentabellik va pul oqimlari o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashga xizmat qiladi.
debitorlik qarzlari, kreditorlik qarzlari, aylanma kapital, likvidlik, to‘lov qobiliyati, moliyaviy barqarorlik, DSO, DPO, CCC, kredit riski, qarzdorlik portfeli, risk segmentatsiyasi, ekonometrik tahlil.
OPEN INSURANCE VA API TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORINING RAQAMLI EKOTIZIMINI SHAKLLANTIRISH
Maqolada O‘zbekiston sug‘urta bozorida Open Insurance va API texnologiyalari asosida raqamli ekotizimni shakllantirish imkoniyatlari tadqiq etilgan. Xorijiy tajriba va milliy sug‘urta bozori holati tahlil qilinib, bozor ishtirokchilari o‘rtasida standartlashtirilgan ma’lumot almashinuvini tashkil etishga qaratilgan Open Insurance–API integratsiya modeli taklif etilgan. Shuningdek, mazkur modelni bosqichma-bosqich joriy etish yo‘nalishlari asoslangan.
Open Insurance, API, InsurTech, sug‘urta bozori, raqamli ekotizim, raqamli transformatsiya, interoperabellik, ma’lumotlar almashinuvi.
MOLIYAVIY RAQOBATBARDOSHLIKNING IQTISODIY MOHIYATI VA UNI SHAKLLANTIRISH ZARURATI
Mazkur maqolada moliyaviy raqobatbardoshlikning iqtisodiy mohiyati, uning shakllanish zarurati va zamonaviy iqtisodiyotdagi o‘rni tahlil qilingan. Tadqiqotda moliyaviy raqobatbardoshlikning asosiy determinantlari, an’anaviy raqobatbardoshlikdan farqli jihatlari hamda korxonalar rivojlanishidagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, moliyaviy boshqaruv, investitsion salohiyat va raqamli transformatsiyaning moliyaviy ustunliklarni shakllantirishdagi roli asoslab berilgan.
moliyaviy raqobatbardoshlik, moliyaviy boshqaruv, moliyaviy barqarorlik, investitsion salohiyat, raqobat ustunligi, kapital, risklarni boshqarish, innovatsiyalar, raqamli transformatsiya, FinTech, korxona rivojlanishi, iqtisodiy samaradorlik.
СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ ЦИФРОВЫХ СТРАХОВЫХ УСЛУГ В СФЕРЕ ТУРИЗМА В УЗБЕКИСТАНЕ
В статье исследовано современное состояние и перспективы развития цифровых страховых услуг в сфере туризма Республики Узбекистан. На основе системного, статистического, сравнительного и институционального подходов проанализированы тенденции развития страхового, туристского и цифрового рынков. Установлено, что при расширении цифровой инфраструктуры цифровое туристское страхование в Узбекистане ещё не сформировано как самостоятельный сегмент. Обоснованы направления его дальнейшего развития, включая интеграцию страховых продуктов в цифровую туристскую экосистему, персонализацию страховой защиты, цифровизацию урегулирования страховых случаев и совершенствование регуляторных механизмов.
цифровизация, страхование, туризм, InsurTech, страховой рынок, туристские риски.
INVESTITSIYA KO‘CHMAS MULK HISOBINI TAKOMILLASHTIRISHNING USLUBIY VA AMALIY YO‘NALISHLARI
Mazkur maqolada investitsiya ko‘chmas mulkini tan olish, tasniflash, baholash va buxgalteriya hisobida alohida aks ettirishning uslubiy hamda amaliy masalalari tadqiq etiladi. Tadqiqot BHXS 40 “Investitsiya ko‘chmas mulki” talablari, milliy hisob amaliyoti va “O‘ztransgaz” AJ ma’lumotlari asosida olib boriladi. Maqolada investitsiya ko‘chmas mulki obyektlarini asosiy vositalardan iqtisodiy mazmuniga ko‘ra ajratish, ularning qiymati va amortizatsiyasini alohida nazorat qilish maqsadida 0195 – “Investitsiya ko‘chmas mulki” hamda 0295 – “Investitsiya ko‘chmas mulki amortizatsiyasi” schyotlarini qo‘llash yondashuvi asoslanadi. Shuningdek, ijara munosabatlarida tavakkalchilikni kamaytirishga qaratilgan ijarachining “to‘lovga qobiliyatsizlik xavfi kartasi”, investitsiya ko‘chmas mulkining haqqoniy qiymati oshishini kapital tarkibida aks ettirish uchun 8540 – “Investitsiya ko‘chmas mulkni haqqoniy qiymatda baholash rezervi” schyotidan foydalanish hamda obyektlar daromadliligi, sof tushumi, rentabelligi va o‘zini oqlash muddatini tezkor baholovchi raqamli monitoring tizimi yoritiladi. Bundan tashqari, rekonstruksiya va joriy ta’mirlash xarajatlarini ajratish, aralash foydalaniladigan ko‘chmas mulk obyektlarini to‘g‘ri tasniflash va obyektlarni mustaqil baholash bo‘yicha amaliy yondashuvlar ishlab chiqiladi. Taklif etilayotgan mexanizmlar moliyaviy hisobot shaffofligini oshirish, investitsiya obyektlari samaradorligini aniq baholash va boshqaruv qarorlarini axborot bilan ta’minlashga xizmat qiladi.
investitsiya ko‘chmas mulki, BHXS 40, haqqoniy qiymat, tannarx modeli, 0195 schyot, 0295 schyot, 8540 schyot, ijara daromadi, to‘lovga qobiliyatsizlik xavfi, rentabellik, raqamli monitoring.
DAVLAT OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA XARAJATLARNI FAOLIYAT SEGMENTLARI KESIMIDA HISOBGA OLISHNI TAKOMILLASHTIRISH: ANALITIK SUBSCHYOTLAR, GIBRID TAQSIMLASH VA SEGMENT HISOBOTI
Maqolada davlat oliy ta’lim muassasalarida xarajatlarni faoliyat segmentlari kesimida hisobga olish, yordamchi xizmatlar xarajatlarini iqtisodiy asoslangan mezonlar orqali taqsimlash hamda ushbu axborotni ichki boshqaruv hisobotida ochib berish masalalari tadqiq etilgan. Tadqiqotning maqsadi ta’lim faoliyati, ilmiy tadqiqot faoliyati va yordamchi xizmatlar xarajatlarini alohida analitik yo‘nalishlarda aks ettirish, 710000, 730000 va 741000 hisobvaraqlari tarkibida faoliyatlar bo‘yicha analitik subschyotlarni shakllantirish hamda ularni segment hisobotiga bog‘lashdan iborat. Tadqiqotda tizimli yondashuv, taqqoslash, guruhlash, iqtisodiy-statistik tahlil, funksional xarajatlar tahlili va Activity-Based Costing (ABC) yondashuvi elementlaridan foydalanildi. 2021–2025-yillardagi davlat oliy ta’lim muassasalarining moliyaviy resurslari tarkibi hamda ilmiy faoliyat hajmi tahlil qilindi. Natijada 710000/1–3, 730000/1–3 va 741000/1–3 analitik hisobvaraqlar, ABC va revenue-based yondashuvlarni integratsiyalovchi gibrid taqsimlash mexanizmi hamda faoliyat segmentlari bo‘yicha ichki hisobot modeli taklif etildi. Xulosa sifatida mazkur yondashuv davlat oliy ta’lim muassasalarida xarajatlar to‘g‘risidagi axborotning aniqligi, shaffofligi va tahliliy imkoniyatlarini oshirishga xizmat qilishi asoslandi.
budjet hisobi, davlat oliy ta’lim muassasalari, faoliyat segmentlari, analitik subschyotlar, yordamchi xizmatlar, Activity-Based Costing, revenue-based allocation, segment disclosure, moliyaviy hisobot.
TURIZM XIZMATLARI RAQOBATBARDOSHLIGINI BOSHQARISH MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Ushbu maqolada turizm xizmatlari raqobatbardoshligini boshqarish mexanizmlarini takomillashtirishning nazariy va amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Raqobatbardoshlik kategoriyasining iqtisodiy mazmuni va mohiyati turli davrlarda xorijiy hamda mahalliy olimlar tomonidan ilgari surilgan ilmiy-nazariy yondashuvlar asosida tahlil qilingan. Shuningdek, turizm xizmatlari raqobatbardoshligiga ta’sir etuvchi asosiy omillar, jumladan, xizmatlar sifati, narx siyosati, servis darajasi, turistik infratuzilma, innovatsion va raqamli texnologiyalardan foydalanish, mijozlar ehtiyojini qondirish darajasi hamda turistik destinatsiyaning jozibadorligi yoritilgan. Tadqiqotda turizm xizmatlari raqobatbardoshligini kompleks baholash imkonini beruvchi integral ko‘rsatkichdan foydalanish metodikasi asoslab berilgan. Mazkur yondashuv orqali turizm xizmatlarining alohida raqobat ustunliklarini yagona integral bahoga birlashtirish hamda ularning raqobatbardoshlik darajasini qiyosiy baholash imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari asosida turizm xizmatlari raqobatbardoshligini oshirish, boshqaruv mexanizmlarini takomillashtirish, xizmatlar sifatini yaxshilash va turistik korxonalarning bozordagi barqaror raqobat ustunliklarini shakllantirishga qaratilgan ilmiy-amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
turizm xizmatlari, raqobatbardoshlik, raqobatbardoshlikni boshqarish, boshqaruv mexanizmlari, integral baholash, raqobat ustunligi, xizmatlar sifati, turistik infratuzilma, raqamli texnologiyalar.
TIJORAT BANKLARI STRATEGIYASINING ILMIY VA NAZARIY MOHIYATI
Mazkur maqolada tijorat banklari faoliyatini rivojlantirish strategiyasining nazariy-uslubiy asoslari hamda uning zamonaviy bank tizimidagi ahamiyati tadqiq etilgan. Tadqiqot davomida “strategiya” va “bank strategiyasi” tushunchalarining iqtisodiy mohiyati turli ilmiy yondashuvlar asosida tahlil qilinib, ularning o‘ziga xos xususiyatlari yoritilgan. Shuningdek, mamlakatimiz bank tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar, xususan, bank sektorini transformatsiya qilish, raqamlashtirish darajasini oshirish va strategik boshqaruvni takomillashtirish jarayonlari ko‘rib chiqilgan. Maqolada bank strategiyasini ishlab chiqishda tashqi va ichki muhit omillarini hisobga olish, mijozlarga yo‘naltirilgan xizmatlarni rivojlantirish, risklarni boshqarish va banklarning ijtimoiy mas’uliyatini kuchaytirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Shu bilan birga, xorijiy va mahalliy olimlarning strategik menejmentga oid ilmiy qarashlari o‘rganilib, bank strategiyasining tarkibiy elementlari hamda uni amalga oshirish mexanizmlariga oid mualliflik yondashuvlari ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijasida tijorat banklari faoliyatini samarali rivojlantirish uchun kompleks strategik boshqaruv tizimini shakllantirish zarurligi asoslab berilgan.
tijorat banklari, bank strategiyasi, strategik menejment, bank tizimi, raqamlashtirish, risk-menejment, moliyaviy barqarorlik, bank islohotlari, bank xizmatlari, innovatsion rivojlanish, strategik rejalashtirish, bank faoliyati samaradorligi.
O‘ZBEKISTONDA INVESTITSIYA MUHITINI YAXSHILASHNING HUDUDIY XUSUSIYATLARI
Mazkur maqolada O‘zbekistonda investitsiya muhitini yaxshilashning hududiy xususiyatlari va hududlarning investitsiyaviy jozibadorligini oshirish masalalari tadqiq etilgan. Unda hududlarning iqtisodiy salohiyati, tabiiy va mehnat resurslari, infratuzilma holati, tadbirkorlik muhiti, investitsiya faolligi hamda to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni jalb etish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Hududlar o‘rtasidagi investitsiya oqimlarining farqlanishiga ta’sir etuvchi asosiy omillar aniqlanib, investitsiya muhitini hududlar kesimida takomillashtirishning ustuvor yo‘nalishlari asoslab berilgan. Shuningdek, hududlarning o‘ziga xos iqtisodiy imkoniyatlaridan samarali foydalanish, infratuzilmaviy sharoitlarni yaxshilash va investorlar uchun qulay institutsional muhit yaratishga qaratilgan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
investitsiya muhiti, hududiy rivojlanish, investitsiyaviy jozibadorlik, investitsiya faolligi, xorijiy investitsiyalar, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar, hududiy tafovutlar, investitsiya salohiyati, infratuzilma, investitsiya siyosati.
QURILISH MATERIALLARI ISHLAB CHIQARISHDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIK SUBYEKTLARINING O‘RNINI KENGAYTIRISH YO‘LLARI
Mazkur maqolada O‘zbekistonda qurilish materiallari sanoatini rivojlantirish va ushbu tarmoqda kichik biznes hamda xususiy tadbirkorlik subyektlarining ishtirokini kengaytirishning nazariy va amaliy masalalari tahlil qilingan. Shuningdek, tarmoqda mavjud bo‘lgan moliyaviy, texnologik va logistik muammolar o‘rganilib, ularni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar hamda 2030-yilgacha bo‘lgan prognoz ko‘rsatkichlari ishlab chiqilgan.
qurilish materiallari sanoati, kichik biznes, xususiy tadbirkorlik, hududiy xomashyo bazasi, kooperatsiya, investitsiya, prognoz.
NODAVLAT OLIY TA’LIM TASHKILOTLARIDA RAQAMLI HR-ANALITIKA TIZIMLARINING IQTISODIY QIYMAT YARATISH MEXANIZMI: NAZARIY YONDASHUVLAR VA ILMIY BO‘SHLIQ
Maqolada nodavlat oliy ta’lim tashkilotlarida raqamli HR-analitika tizimlarining iqtisodiy mazmuni, qiymat yaratish kanallari va ushbu yo‘nalishdagi ilmiy izlanishlarning rivojlanish tendensiyalari tizimli ravishda yoritilgan. Tadqiqotning maqsadi HRIS, ERP, HEMIS, LMS, ish haqi, o‘quv yuklamasi, ilmiy faoliyat hamda xodimlar harakati ma’lumotlarini yagona analitik konturga birlashtirish asosida boshqaruv xarajatlari, mehnat unumdorligi, rekrutment sifati, professor-o‘qituvchilar qo‘nimsizligi va qaror qabul qilish tezligiga ta’sir etuvchi mexanizmlarni aniqlashtirishdan iborat. Integrativ adabiyotlar sharhi doirasida 2015–2026-yillardagi xalqaro retsenziyalanadigan tadqiqotlar, inson kapitali va strategik HRM bo‘yicha fundamental asarlar, ISO 30414:2025 standarti, O‘zbekistonning normativ-huquqiy hujjatlari, rasmiy statistik ma’lumotlar hamda 08.00.16 ixtisosligi doirasidagi yaqin tadqiqotlar qiyosiy tahlil qilindi. Tadqiqot natijasida “raqamli infratuzilma — ma’lumotlar sifati — analitik salohiyat — boshqaruv qarori — iqtisodiy va akademik natija”dan iborat besh bosqichli qiymat yaratish zanjiri shakllantirildi. Shuningdek, raqamli HR-analitikaning iqtisodiy samaradorligi bo‘yicha mualliflik ta’rifi, asosiy determinantlari hamda vositachilik va moderatorlik aloqalari taklif etildi. Mavjud ilmiy yondashuvlarni umumlashtirish asosida nodavlat OTMlarda DHR-Maturity, TCO–ROI–NPV, turnover qiymati, ma’lumotlar boshqaruvi va algoritmik xolislikni yagona tadqiqot arxitekturasida uyg‘unlashtirish imkoniyatlari asoslandi. Taklif etilgan model keyingi empirik bosqichda 10–15 ta nodavlat OTM ma’lumotlari asosida panel regressiya, PLS-SEM, DEA/SFA va pilot baholash usullari orqali tekshirilishi mumkin.
raqamli HR-analitika, people analytics, nodavlat oliy ta’lim, inson kapitali, iqtisodiy samaradorlik, ma’lumotlar sifati, raqamli yetuklik, turnover, data-driven boshqaruv, ISO 30414.
HUDUDLARDA KICHIK BIZNES SUBYEKTLARI EKSPORT SALOHIYATINI RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI
Mazkur maqolada hududlarda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarining eksport salohiyatini rivojlantirishning nazariy va amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Shuningdek, hududiy eksport faoliyatidagi mavjud moliyaviy, logistika va xalqaro standartlarni joriy etishdagi to‘siqlar tahlil qilinib, ularni bartaraf etish hamda eksport geografiyasini kengaytirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
kichik biznes, xususiy tadbirkorlik, eksport salohiyati, hududiy iqtisodiyot, logistika, xalqaro standartlar, raqobatbardoshlik.
HUDUDIY INVESTITSIYALARNI JALB ETISH ORQALI MAHALLIY BUDJETLARNING MOLIYAVIY BAZASINI MUSTAHKAMLASH
Mazkur ilmiy-tahliliy maqolada hududiy investitsiyalarni faol jalb etish mexanizmlari hamda ularning mahalliy budjetlarning daromad bazasini mustahkamlashdagi o‘rni atroflicha yoritilgan. Tadqiqot jarayonida so‘nggi yillarda respublikamizda hududiy moliya barqarorligini ta’minlash, mahalliy budjetlarning o‘zini o‘zi moliyaviy jihatdan ta’minlash imkoniyatlarini kengaytirish va dotatsiyaga tobeligini kamaytirish yo‘nalishida amalga oshirilayotgan islohotlar tahlil qilingan. Shuningdek, 2022–2026-yillardagi statistik ko‘rsatkichlar asosida investitsiyalar oqimi, soliq bazasining kengayishi va tadbirkorlik faolligi o‘rtasidagi o‘zaro uzviy bog‘liqlik ochib berilgan. Maqola yakunida hududiy investitsiyalarni yanada faollashtirish, infratuzilma cheklovlarini bartaraf etish hamda mahalliy budjetlarning daromadlarini oshirish yuzasidan ilmiy-amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
mahalliy budjet, hududiy investitsiyalar, soliq bazasi, dotatsiya, iqtisodiy o‘sish, kichik sanoat zonalari, moliyaviy barqarorlik.
PENSIYA JAMG‘ARMASINING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI TA’MINLASHDA DAROMADLAR VA XARAJATLAR MUVOZANATINI TAKOMILLASHTIRISH
Maqolada O‘zbekiston Respublikasi Pensiya jamg‘armasining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda daromadlar va xarajatlar muvozanatini takomillashtirish masalalari tadqiq etilgan. Mamlakatda demografik o‘zgarishlar, aholi qarishi, bandlik tarkibidagi transformatsiyalar hamda pensiya tizimini moliyalashtirishga ta’sir etuvchi iqtisodiy omillar tahlil qilingan. Shuningdek, Pensiya jamg‘armasi daromad bazasini kengaytirish, xarajatlarni optimallashtirish, aktuariy hisob-kitoblarini joriy etish va xalqaro tajribalar asosida pensiya tizimining moliyaviy barqarorligini mustahkamlash bo‘yicha ilmiy taklif va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
pensiya jamg‘armasi, moliyaviy barqarorlik, pensiya tizimi, daromadlar, xarajatlar, pensiya ta’minoti, aktuariy tahlil, demografik omillar, ijtimoiy sug‘urta, pensiya islohoti.
TOURISTS’ BEHAVIORAL INTENTION TO CHOOSE GREEN HOTELS IN UZBEKISTAN: AN EXTENDED THEORY OF PLANNED BEHAVIOR APPROACH
This study examines the factors influencing tourists’ pro-environmental accommodation choices in the context of the rapid development of sustainable tourism, with particular focus on Uzbekistan. The study analyzes the determinants of tourists’ behavioral choice of green hotels in Uzbekistan, an emerging tourism destination that remains relatively under-researched from the perspective of sustainable hospitality. The theoretical framework is based on an extended Theory of Planned Behavior (TPB) model incorporating five constructs: subjective norm (SN), perceived behavioral control (PBC), attitude (ATT), perceived moral obligation (PMO), and environmental awareness (EA). The study employs a quantitative cross-sectional survey conducted among 56 domestic and international tourists visiting Uzbekistan. The results of the Exploratory Factor Analysis (EFA) confirmed a five-factor structure and demonstrated strong construct validity (KMO = 0.822; Bartlett’s test: χ² = 2,336.16; df = 325; p < 0.001), while the reliability of the measurement scale was high, with a Cronbach’s alpha coefficient of 0.888. The empirical findings confirmed all five proposed hypotheses, with attitude (β = 0.41) and environmental awareness (β = 0.38) identified as the strongest factors influencing tourists’ behavioral choice of green hotels. The findings demonstrate that tourists’ positive attitudes toward environmentally responsible accommodation and their level of environmental awareness play a significant role in green hotel selection. The study provides initial empirical evidence on green hotel selection behavior in Uzbekistan, extends the application of the Theory of Planned Behavior within the sustainable hospitality context, and offers practical recommendations for hotel managers and tourism policymakers concerning green marketing, environmentally oriented services, and initiatives aimed at increasing tourists’ environmental awareness.
green hotels, theory of planned behavior, sustainable tourism, behavioral intention, environmental awareness.
KICHIK BIZNES RAQOBATDOSHLIGINI BAHOLOVCHI HUDUDIY KOMPOZIT INDEKS METODOLOGIYASI VA VILOYATLAR KESIMIDAGI BAHOLASH NATIJALARI
Maqolada 2024-yil ma’lumotlari va 14 ta hududning 2014–2024-yillardagi statistikasi asosida Hududiy kichik biznesning raqobat natijadorligi indeksi (HKBRNI) ishlab chiqilgan. Indeks ichki (IBRNI) va tashqi (TBRNI) bozor subindekslarini teng vaznda birlashtiradi. 2024-yil reytingida Toshkent shahri (100 ball) yetakchilik qildi, Jizzax, Sirdaryo, Farg‘ona va Toshkent viloyatlari keyingi o‘rinlarni egalladi. Natijalar ba'zi hududlarda (masalan, Navoiyda) ichki va tashqi bozor o‘rtasida keskin nomutanosiblik borligini ko‘rsatdi hamda hududiy siyosatda har ikkala subindeksni birgalikda tahlil qilish zarurligini tasdiqladi.
kichik biznes, raqobatdoshlik, hududiy kompozit indeks, hududiy kichik biznes raqobat natijadorligi indeksi, ichki bozor raqobat natijadorligi subindeksi, tashqi bozor raqobat natijadorligi subindeksi, z-score, min–max normallashtirish, hududiy reyting, sezgirlik tahlili.
SPORT-SOG‘LOMLASHTIRISH TURIZMI INFRATUZILMASI VA MAVJUD TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMLAR TAHLILI
Ushbu maqolada sport-sogʻlomlashtirish turizmi infratuzilmasining mavjud tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlari kompleks tahlil qilingan hamda ularning samaradorligi TOPSIS va moyillik ballari moslashtirish (Propensity Score Matching) usullari asosida baholangan. Tadqiqotda tanlanish xatoligini kamaytirish va boshlangʻich geterogenlikni bartaraf etish orqali baholash natijalarining ishonchliligi oshirilgan. Infratuzilma sifati, xizmat koʻrsatish sharoitlari, iqtisodiy omillar va boshqaruv elementlarining sport-sogʻlomlashtirish turizmi rivojlanishiga taʼsiri koʻp mezonli yondashuv asosida aniqlangan. Hisob-kitoblar natijasida tadqiqot obyektlari ustuvorlik darajalari boʻyicha reytinglangan hamda ularning nisbiy samaradorligi baholangan. Olingan natijalar sport-sogʻlomlashtirish turizmi infratuzilmasini takomillashtirish, resurslardan samarali foydalanish va rivojlanish ustuvor yoʻnalishlarini belgilash uchun ilmiy-amaliy asos yaratadi.
sport-sogʻlomlashtirish turizmi, tashkilot-iqtisodiy mexanizmlar, TOPSIS, Propensity Score Matching, infratuzilmani baholash, togʻli turizm, turizmni rivojlantirish.
INSURTECH TEXNOLOGIYALARINI QO‘LLASH ORQALI SUG‘URTA TO‘LOVLARINING TEZKORLIGI VA SAMARADORLIGINI OSHIRISH
Maqolada InsurTech texnologiyalarini sug‘urta to‘lovlari jarayoniga joriy etishning ahamiyati tahlil qilingan. Elektron FNOL, OCR, API integratsiyasi, sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan to‘lov tizimlarining to‘lovlar tezkorligi, shaffofligi va operatsion samaradorligiga ta’siri yoritilgan. Shuningdek, sug‘urta to‘lovlari tizimini takomillashtirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
InsurTech, sug‘urta to‘lovlari, sun’iy intellekt, OCR, API integratsiyasi, raqamli platforma, avtomatlashtirish, sug‘urta bozori.
MALAYZIYA VA INDONEZIYADA ISLOM BANKLARINI RAQAMLI TRANSFORMATSIYALASH: ISLAMIC FINTECH VA RAQAMLI BANK XIZMATLARINING QIYOSIY TAHLILI
Maqolada Malayziya va Indoneziyada islom banklarini raqamli transformatsiyalash jarayonlari qiyosiy tahlil qilingan. Islamic FinTech, mobil banking, Open API, sun’iy intellekt va raqamli to‘lov ekotizimlarining bank xizmatlari samaradorligi hamda moliyaviy inklyuziyaga ta’siri yoritilgan. Tadqiqot natijasida Malayziyada texnologik chuqurlik, Indoneziyada esa xizmatlar miqyosi va mobil qamrov ustunligi aniqlangan.
islom bankchiligi, raqamli transformatsiya, Islamic FinTech, mobil banking, Open API, moliyaviy inklyuziya, Malayziya, Indoneziya.
TIJORAT BANKLARIDA MIJOZLARNING RAQAMLI XULQ-ATVORI ASOSIDA BANK MAHSULOTLARINI PERSONALLASHTIRISH
Mazkur maqolada tijorat banklarida mijozlarning raqamli xulq-atvori asosida bank mahsulotlarini personalizatsiyalashning nazariy va amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Mijozlarning tranzaksion faolligi, raqamli kanallardan foydalanish chastotasi, mahsulotlar tarkibi va bank takliflariga munosabatini tahlil qilish imkoniyatlari yoritilgan. Tadqiqotda tizimli, qiyosiy va konseptual tahlil usullaridan foydalanilib, an’anaviy segmentlash hamda raqamli xulq-atvorga asoslangan yondashuvlar taqqoslangan. RFM-D, Customer Lifetime Value va mahsulotga moyillik ko‘rsatkichlari asosida mijozlarni segmentlash hamda individual takliflarni shakllantirish modeli taklif etilgan. Shuningdek, personalizatsiya jarayonida ma’lumotlar maxfiyligi, mijoz roziligi va algoritmik adolatlilikni ta’minlash zarurligi asoslangan.
tijorat banki, bank mahsulotlari, personalizatsiya, raqamli xulq-atvor, mijozlarni segmentlash, RFM-D, Customer Lifetime Value, sun’iy intellekt.
FISKAL VA MONETAR KO‘RSATKICHLARI STRESS-TEST O‘ZGARISHLARINING DAVLAT QARZI XAVFSIZLIGIGA TA’SIRINI BAHOLASH
Maqolada moliyaviy xavfsizlikni ta’minlashda davlat qarzini boshqarishga nisbatan fiskal va monetar ta’sirning o‘ziga xos xususiyatlari tadqiq etilgan. Moliyaviy xavfsizlikka nisbatan ta’sirlarning stress holatlari simulyatsion model shaklida tahlil qilingan, ilmiy xulosalar tizimlashtirilgan. Mahalliy va xorijiy olimlarning moliyaviy xavfsizlikka nisbatan fikrlari tahlil qilingan. Tadqiqotlar asosida moliyaviy xavfsizlikni ta’minlashga nisbatan makroiqtisodiy darajada amalga oshirish mexanizmi ishlab chiqilgan.
moliyaviy xavfsizlik, moliyaviy barqarorlik, fiskal siyosat, soliq siyosati, budjet siyosati, moliyaviy ko‘rsatkichlar.
IQTISODIY ISLOHOTLAR JARAYONIDA TIJORAT BANKLARI AKTIVLARINING SAMARADORLIGINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI
Ushbu maqolada iqtisodiy islohotlar sharoitida tijorat banklari aktivlari samaradorligini oshirishning nazariy va amaliy asoslari tadqiq etilgan. Bank tizimini transformatsiya qilish jarayonida aktivlar tarkibini diversifikatsiya qilish, risklarni boshqarishda raqamli texnologiyalardan foydalanish va ESG tamoyillarini joriy etish masalalari tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida bank aktivlari rentabelligini oshirish va muammoli kreditlar (NPL) ulushini kamaytirish bo‘yicha konseptual taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
tijorat banklari, bank aktivlari, aktivlar samaradorligi, iqtisodiy islohotlar, kredit portfeli, rentabellik, muammoli aktivlar, raqamli banking, ESG tamoyillari.
BIZNES SUBYEKTLARINI RIVOJLANTIRISHDA INVESTITSIYALARNI JALB ETISHNING ZAMONAVIY TENDENSIYALARI VA TAHLILI
Ushbu maqolada Farg‘ona viloyatida biznesni rivojlantirishda investitsiyalarning o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Investitsiyalar orqali yangi korxonalar tashkil etilishi, mavjud ishlab chiqarish quvvatlarining modernizatsiya qilinishi, yangi ish o‘rinlarining yaratilishi hamda hudud iqtisodiyotining raqobatbardoshligi oshirilishi yoritilgan. Shuningdek, 2021–2026-yillarda viloyatda faoliyat yuritayotgan korxona va tashkilotlar soni bo‘yicha statistik ma’lumotlar asosida biznes muhitining rivojlanish tendensiyalari tahlil qilingan
investitsiya, biznes, tadbirkorlik, investitsion jozibadorlik, kichik biznes, iqtisodiy rivojlanish, korxona, innovatsiya.
KICHIK BIZNES SUBYEKTLARI FAOLIYATINI DAVLAT TOMONIDAN QO‘LLAB-QUVVATLASH MEXANIZMLARI
Mazkur maqolada kichik biznes subyektlari faoliyatini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashning nazariy va amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Kichik biznesning mamlakat iqtisodiyotidagi o‘rni, uning yalpi ichki mahsulotni shakllantirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish va aholi daromadlarini oshirishdagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, kichik biznesni rivojlantirishga qaratilgan davlat siyosati, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari, soliq imtiyozlari, subsidiyalar, imtiyozli kreditlar hamda tadbirkorlikni rag‘batlantirishga qaratilgan institutsional chora-tadbirlar tahlil qilingan. Tadqiqot natijalariga asoslanib, kichik biznes subyektlarini qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirish bo‘yicha amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
kichik biznes, tadbirkorlik, imtiyozli kreditlar, subsidiyalar, soliq imtiyozlari, iqtisodiy rivojlanish, bandlik, investitsiyalar, biznes muhiti, iqtisodiy islohotlar.