O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORIDA TAKAFUL OPERATORLARINI TATBIQ ETISHNING MOLIYAVIY MODELI: MUZORABA VA VAKALA YONDASHUVLARI QIYOSI
Keywords:
takaful, vakala, muzoraba, gibrid model, ishtirokchilar fondi, tabarru’, qarzi hasana, ortiqcha mablag‘, zarar koeffitsienti, sezuvchanlik tahliliAbstract
Maqolada O‘zbekiston sug‘urta bozorida takaful operatorining moliyaviy modelini tanlash masalasi tadqiq etilgan. Muallif tomonidan sof vakala, sof muzoraba va gibrid modellar uchun pul oqimlarining formal spetsifikatsiyasi ishlab chiqilib, parametrlar bazaviy ssenariyda operatorning yalpi daromadi uch modelda ham tenglashadigan qilib kalibrlangan; model milliy sug‘urta bozorining 2025-yildagi haqiqiy ko‘rsatkichlariga asoslangan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, taqqoslanuvchi shartlarda uchala model bazaviy ssenariyda amalda bir xil natija beradi — model tanlovi samaradorlik emas, balki risklarni taqsimlash masalasidir. Stress sharoitida esa modellar keskin ajraladi: vakala va gibridda operatorning foydasi zarar koeffitsientidan mustaqil bo‘lib qoladi, muzorabada operator 43,9 foizdan boshlab zarar ko‘radi; ishtirokchilar fondi esa vakalada 80,6 foizda, muzorabada 107,5 foizda taqchillikka uchraydi. Ayni paytda qarzi hasana majburiyati hisobga olinganda tartib qisman teskarilanadi: 90 foizli zarar koeffitsientida muzoraba operatorining pul yo‘qotishi vakala operatorinikidan 5,8 barobar katta. Investitsiya daromadliligi 15,0 foizdan
8,0 foizga tushganda eng katta zarar gibrid modelda (–23,6 foiz) kuzatiladi. O‘zbekistonda sukuk va islomiy depozit bozori shakllanmagani hisobga olinib, bozorga kirishning dastlabki bosqichi uchun ju’ala rag‘batlantiruvchi haqi bilan to‘ldirilgan vakala modeli asoslab berilgan
Downloads
References
1. Islamic Financial Services Board. IFSB-8: Guiding Principles on Governance for Takāful (Islamic Insurance) Undertakings – Kuala Lumpur: IFSB, 2009. – URL: https://www.ifsb.org/
2. Islamic Financial Services Board. IFSB-11: Standard on Solvency Requirements for Takāful (Islamic Insurance) Undertakings – Kuala Lumpur: IFSB, 2010. – URL: https://www.ifsb.org/
3. Central Bank of Bahrain. CBB Rulebook. Volume 3: Insurance. Module CA-8: Takaful and Retakaful – Manama: CBB, 2026. – URL: https://cbben.thomsonreuters.com/
4. Bank Negara Malaysia. Takaful Operational Framework: BNM/RH/PD 033-7 – Kuala Lumpur: Bank Negara Malaysia, 2019. – 29 p. – URL: https://www.bnm.gov.my/
5. Otoritas Jasa Keuangan. Peraturan OJK No. 72/POJK.05/2016 tentang Kesehatan Keuangan Perusahaan Asuransi dan Perusahaan Reasuransi dengan Prinsip – Jakarta: OJK, 2016 – URL: https://www.ojk.go.id/
6. Islamic Financial Services Board. Islamic Financial Services Industry Stability Report 2025. – Kuala Lumpur: IFSB, 2025.
7. Islamic Corporation for the Development of the Private Sector; LSEG. Islamic Finance Development Report 2025: 50 Years of Exponential Growth. – Jeddah; London: ICD; LSEG, 2025.
8. Eurasian Development Bank; Islamic Development Bank Institute; LSEG. The Future of Islamic Finance in Central Asia. – Almaty; Jeddah; London: EDB; IsDB Institute; LSEG, 2025.
9. O‘zbekiston Respublikasining 2026-yil 27-martdagi O‘RQ-1126-son “O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga O‘zbekistonda islomiy bank faoliyatini joriy etishga qaratilgan qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘risida”gi Qonuni – Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/
10. Asadov A., Turaboev I. Legal challenges hindering the development of Islamic finance in Uzbekistan // Access to Justice in Eastern Europe. – 2023. – No. 4 (21). – P. 129–143. – DOI: 10.33327/AJEE-18-6.4-a000405.
11. “Gross Sug‘urta Kompaniyasi” AJ. Takaful: islomiy sug‘urtaning boshqaruv modeli – URL: https://click.gross.uz/takaful
12. O‘zbekiston Respublikasi Istiqbolli loyihalar milliy agentligi. O‘zbekiston Respublikasi sug‘urta bozorining 2025-yil yakunlari bo‘yicha umumiy ko‘rsatkichlari – Toshkent: ILMA, 2026. – URL: https://napp.uz/
13. Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions. Shari’ah Standard No. 26 “Islamic Insurance” // Shari’ah Standards. – Manama: AAOIFI, 2015. – P. 673–700.
14. Islamic Financial Services Board. IFSB-28: Revised Solvency Requirements for Takāful/Retakāful Undertakings – Kuala Lumpur: IFSB, 2022. – URL: https://www.ifsb.org/
15. International Islamic Fiqh Academy. Resolution No. 200 (6/21) on Shariah Rulings and Standards for the Foundations of Cooperative Insurance – Jeddah: IIFA, 2013. – URL: https://iifa-aifi.org/en/33068.html
16. Wahab A.R.A., Lewis M.K., Hassan M.K. Islamic takaful: business models, Shariah concerns, and proposed solutions // Thunderbird International Business Review. – 2007. – Vol. 49, No. 3. – P. 371–396. – DOI: 10.1002/tie.20148.
17. Khan H. Optimal incentives for takaful (Islamic insurance) operators // Journal of Economic Behavior & Organization. – 2015. – Vol. 109. – P. 135–144. – DOI: 10.1016/j.jebo.2014.11.001.
18. Htay S.N.N., Salman S.A. Shari’ah and ethical issues in the practice of the modified wakalah model in family takaful // International Journal of Business and Social Science. – 2013. – Vol. 4, No. 12. – P. 128–132.
19. Al-Amri K., Cummins J.D., Weiss M.A. Economies of scope, organizational form, and insolvency risk: evidence from the takaful industry // Journal of International Financial Markets, Institutions and Money. – 2021. – Vol. 70. – Art. 101259. – DOI: 10.1016/j.intfin.2020.101259.
20. Muhammad Zuki M.F., Ishak M.A.F., Roja M.I.H. Takaful business model and business performance: a comparative evidence from the global takaful industry // International Journal of Islamic Business. – 2024. – Vol. 9, No. 1. – P. 1–29. – DOI: 10.32890/ijib2024.9.1.1.
21. Kholis N., Rakhmawati. Efficiency analysis of takaful companies’ performance using stochastic frontier analysis approach: a comparison between Southeast Asia and the Middle East regions // Millah: Journal of Religious Studies. – 2022. – Vol. 21, No. 3. – P. 947–972. – DOI: 10.20885/millah.vol21.iss3.art12.
22. Mahsyar N.M., Aslan H. Determinants of family takaful in ASEAN: evidence from business unit Sharīʿah and full-fledged operations // Hamdard Islamicus. – 2023. – Vol. 46, No. 3. – P. 73–89. – DOI: 10.57144/hi.v46i3.875.
23. BenSaid Y.R. Shariah governance and takaful financial performance: the case of listed takaful insurances // Journal of Islamic Accounting and Business Research. – 2025. – Vol. 16, No. 1. – P. 170–187. – DOI: 10.1108/JIABR-09-2022-0236.
24. Alhabshi S.M. Takāful risk fund and surplus management: analytics for social equity? // Turkish Journal of Islamic Economics. – 2021. – Vol. 8, Special Issue. – P. 401–421. – DOI: 10.26414/A2375.
25. Puspita D., Kolkiewicz A., Tan K.S. Discrete time ruin probability for takaful (Islamic insurance) with investment and qard-hasan (benevolent loan) activities // Journal of Risk and Financial Management. – 2020. – Vol. 13, No. 9. – Art. 211. – P. 1–24. – DOI: 10.3390/jrfm13090211.
26. Fayzullayev D.Z. Markaziy Osiyoda takafulning vakalah modelini tatbiq qilish imkoniyati // Insurance Market of Uzbekistan. – 2025. – T. 2, № 6. – B. 17–19. – DOI: 10.55439/INS/vol2_iss6/339.
27. Xudoyberdiyev U.M. Takaful: islomiy sug‘urtaning zamonaviy imkoniyatlari va rivojlanish muammolari // Insurance Market of Uzbekistan. – 2025. – T. 2, № 2. – B. 20–23. – DOI: 10.55439/INS/vol2_iss2/267.
28. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Milliy valyutadagi bank depozitlari va kreditlari bo‘yicha foiz stavkalari – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, 2026. – URL: https://cbu.uz/uz/statistics/rates/
29. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi. Mamlakat taraqqiyoti, aholi farovonligining mustahkam kafolati: “Kapital bozori to‘g‘risida”gi qonun loyihasining birinchi o‘qishda ko‘rib chiqilishi – 28.07.2026. – URL: https://parliament.gov.uz/news/mamlakat-taraqqiyoti-aholi-farovonligining-mustahkam-kafolati
30. Asadov A., Turaboev I., Yildirim R. Prospects of Islamic capital market in Uzbekistan: issues and challenges // International Journal of Islamic and Middle Eastern Finance and Management. – 2024. – Vol. 17, No. 1. – P. 102–123. – DOI: 10.1108/IMEFM-04-2022-0145.
31. Syarikat Takaful Malaysia Am Berhad. Takaful myTravel PA: Certificate Wording. Version 2.0(E)/11-2024 – Kuala Lumpur: STMAB, 2024. – 33 p. – URL: https://www.takaful-malaysia.com.my/
32. Islamic Financial Services Board. IFSB-29: Conduct of Business Supervision for Takāful Undertakings – Kuala Lumpur: IFSB, 2023. – URL: https://www.ifsb.org/
33. Islamic Financial Services Board. GN-10: Guidance Note on Recovery and Resolution for Takāful Undertakings – Kuala Lumpur: IFSB, 2025. – URL: https://www.ifsb.org/
34. Islamic Financial Services Board. IFSB-27: Core Principles for Islamic Finance Regulation – Kuala Lumpur: IFSB, 2022. – URL: https://www.ifsb.org/







