O‘ZBEKISTON BANK TIZIMIDA KREDIT PORTFELINING STRUKTURAVIY TRANSFORMATSIYASI: KORPORATIV SEKTORDAN ISTE’MOL KREDITLASHIGA O‘TISH VA DEDOLLARIZATSIYA TENDENTSIYALARI
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.21021318Keywords:
O‘zbekiston bank tizimi, kredit portfeli dinamikasi, dedollarizatsiya, iste’mol kreditlashi, korporativ kreditlash, DSTI limiti, Markaziy bank, IFRS 9, NPL, inflyatsiyani nishonga olish (inflation targeting), bank xususiylashtirish, moliyaviy ommaboplik, transmissiya kanaliAbstract
Ushbu ilmiy maqolada O‘zbekiston bank tizimida 2020–2025-yillar davomida kredit portfelining tarkibiy transformatsiyasi va dinamikasi empirik jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda tijorat banklari kredit portfelining transmissiya kanali sifatidagi roli, institutsional islohotlar, davlat banklarini xususiylashtirish jarayonlari hamda moliyaviy ommaboplikni oshirish siyosatining ta’siri tizimli ravishda o‘rganilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonda ajratilgan yillik kreditlar hajmi 2020-yildagi 127,2 trillion so‘mdan
2024-yilda 287,1 trillion so‘mga yetgan, kredit portfeli qoldig‘i esa 2025-yil 1-oktabr holatiga ko‘ra 582,2 trillion so‘mni tashkil etgan. Eng muhim tarkibiy o‘zgarishlardan biri korporativ sektor (yuridik shaxslar) ulushining 79,86 foizdan 61,12 foizgacha kamayishi va jismoniy shaxslar ulushining 18,87 foizdan 35,84 foizgacha, ya’ni qariyb ikki baravarga oshganidir. Shuningdek, kredit portfelining dedollarizatsiyasi natijasida xorijiy valyutadagi kreditlar ulushi 47,7 foizdan 39,3 foizgacha qisqargan. Bu holat Markaziy bankning valyuta risklarini kamaytirishga qaratilgan siyosati samaradorligini tasdiqlaydi. Yangi ajratilgan kreditlar tarkibida sanoat sektorining ulushi 32,70 foizdan 20,00 foizgacha pasaygan bo‘lsa, jismoniy shaxslarga berilgan kreditlar ulushi
22,38 foizdan 41,77 foizgacha oshgan. Bundan tashqari, 2025-yildan boshlab Markaziy bank tomonidan iste’mol kreditlash sohasida qarz yukining ortib ketishini cheklash maqsadida 50 foizlik Debt-Service-to-Income (DSTI) limiti joriy etilgan
References
1. Bernanke, B.S., & Gertler, M. (1995). Inside the Black Box: The Credit Channel of Monetary Policy Transmission. Journal of Economic Perspectives, 9(4), 27–48 p.
2. Kashyap, A.K., & Stein, J.C. (2000). What Do a Million Observations on Banks Say About the Transmission of Monetary Policy? American Economic Review, 90(3), 407–428 p.
3. Bonin, J.P., Hasan, I., & Wachtel, P. (2005). Bank Performance, Efficiency and Ownership in Transition Countries. Journal of Banking & Finance, 29(1), 31–53 p.
4. Berger, A.N., Hasan, I., & Klapper, L.F. (2004). Further Evidence on the Link between Finance and Growth: An International Analysis of Community Banking and Economic Performance. Journal of Financial Services Research, 25(2–3), 169–202 p.
5. Karimov, K., & Madaminov, B. (2022). Banking Sector Reform in Uzbekistan: Transition to IFRS 9 and Risk-Based Supervision. Central Asian Economic Review, 5(3), 112–128 p.
6. Beck, T., Demirgüç-Kunt, A., & Levine, R. (2010). Financial Institutions and Markets across Countries and over Time: The Updated Financial Development and Structure Database. World Bank Economic Review, 24(1), 77–92 p.
7. Schularick, M., & Taylor, A.M. (2012). Credit Booms Gone Bust: Monetary Policy, Leverage Cycles, and Financial Crises, 1870–2008. American Economic Review, 102(2), 1029–1061 p.
8. Mendoza, E. G. An Anatomy of Credit Booms and their Demise: Working Paper No. 18379 / E. G. Mendoza, M. E. Terrones. – Cambridge, MA: National Bureau of Economic Research, 2012. – 68 p.
9. Levy-Yeyati, E. (2006). Financial Dollarization: Evaluating the Consequences. Economic Policy, 21(45), 61–118 p.
10. Reinhart C. M., Rogoff K. S., Savastano M. A. Addicted to Dollars / C. M. Reinhart, K. S. Rogoff, M. A. Savastano. – Cambridge, MA: National Bureau of Economic Research, 2003. – 67 p. – (NBER Working Paper; No. 10015).
11. Catão L. A. V., Terrones M. E. Financial De-Dollarization: A Global Perspective and the Peruvian Experience / L. A. V. Catão, M. E. Terrones. – Washington, D.C.: International Monetary Fund, 2016. – 25 p. – (IMF Working Paper ; WP/16/97).
12. Mian A., Sufi A. House of Debt: How They (and You) Caused the Great Recession, and How We Can Prevent It from Happening Again / A. Mian, A. Sufi. – Chicago : University of Chicago Press, 2015. – 232 p.
13. Lim C. H., Columba F., Costa A., Kongsamut P., Otani A., Saiyid M., Wezel T., Wu X. Macroprudential Policy: What Instruments and How to Use Them? Lessons from Country Experiences / C. H. Lim, F. Columba, A. Costa [et al.]. – Washington, D.C.: International Monetary Fund, 2011. – 31 p. – (IMF Working Paper; WP/11/238).
14. Cerutti, E., Claessens, S., & Laeven, L. (2017). The Use and Effectiveness of Macroprudential Policies: New Evidence. Journal of Financial Stability, 28, 203–224 p.
15. Toshmatov, Sh.A. (2023). O‘zbekiston bank tizimida kredit riskini boshqarish: xalqaro tajriba va istiqbollar. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar ilmiy elektron jurnali, № 5, 112–124-betlar.
16. Khurramov, A.M. (2023). Tijorat banklarida kredit portfeli sifatini baholash va monitoringi mexanizmlari. Iqtisodiyot va ta’lim, № 3, 88–101-betlar.
17. Jalilov, F.B. (2022). Kredit riskini boshqarishda zamonaviy raqamli texnologiyalarning o‘rni. Moliya jurnali, № 4, 56–69-betlar.
18. Usmonov, B.A. (2022). Tijorat banklarida kredit portfeli riskini boshqarish samaradorligini oshirish yo‘llari. Moliya jurnali, № 3, 45–58-betlar.
19. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2024). Bank tizimining barqarorligi to‘g‘risida yillik hisobot 2023. Toshkent. — www.cbu.uz







